VI PHẠM BẢN QUYỀN VÀ SÁNG TẠO PHÁI SINH: ĐÂU LÀ RANH GIỚI?

Vi phạm bản quyền là vấn đề thường xuyên được đặt ra khi bàn về ranh giới giữa kế thừa cảm hứng và sáng tạo độc lập trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật. Trong thực tiễn sáng tạo, rất khó để tìm ra một tác phẩm hoàn toàn không mang “bóng dáng” của những câu chuyện đi trước. Lịch sử văn học thế giới – và cả Việt Nam – đã nhiều lần cho thấy nguồn cảm hứng luôn được tiếp nối, tái tạo qua các thế hệ sáng tác; trường hợp Nguyễn Du phóng tác từ Kim Vân Kiều Truyện để tạo nên Đoạn Trường Tân Thanh là một ví dụ kinh điển thường được nhắc đến.

Tuy nhiên, khi đặt những tiền lệ đó trong bối cảnh pháp lý hiện đại – nơi Luật Sở hữu trí tuệ đã xác lập các ranh giới rõ ràng giữa quyền của tác giả và quyền tự do sáng tạo – thì một câu hỏi không thể né tránh được đặt ra: Việc viết lại một tác phẩm dựa trên cốt truyện có sẵn, dù có thay đổi hình thức thể hiện (chẳng hạn từ văn xuôi sang thơ), liệu còn được coi là hoạt động sáng tạo hợp pháp, hay đã trở thành vi phạm bản quyền theo quy định của pháp luật hiện hành?

Nhìn từ bản chất pháp lý: đây có phải là “tác phẩm phái sinh” hay không?

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam không nhìn nhận vấn đề dưới góc độ cảm tính (“có sáng tạo hay không?”), mà tiếp cận trực tiếp từ bản chất hành vi.

Theo khoản 8 Điều 4 Luật SHTT, tác phẩm phái sinh bao gồm các hình thức như phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn … Nói cách khác, khi một tác phẩm mới được hình thành trên cơ sở trực tiếp của một tác phẩm đã tồn tại, thì dù ngôn ngữ, hình thức hay bút pháp có thay đổi, nó vẫn được xếp vào nhóm tác phẩm phái sinh.

Như vậy, trong trường hợp chuyển một tác phẩm văn xuôi (truyện chữ, nghị luận, tản văn …) sang thơ, hành vi này về mặt pháp lý được xem là chuyển thể hoặc phóng tác – tức thuộc phạm vi điều chỉnh của quyền tác giả.

Nguyên tắc nền tảng: Luật không bảo hộ ý tưởng, nhưng bảo hộ sự thể hiện

Một trong những nguyên tắc cốt lõi của luật bản quyền – cả ở Việt Nam lẫn quốc tế – là sự phân biệt giữa ý tưởng và cách thể hiện ý tưởng đó. Việc nhận diện đúng ranh giới này có ý nghĩa then chốt trong việc xác định một hành vi sáng tác có hợp pháp hay đã rơi vào phạm trù vi phạm bản quyền.

• Ý tưởng, mô típ, chủ đề chung (ví dụ: tình yêu bị ngăn cấm, hành trình trưởng thành, bi kịch số phận…) không thuộc đối tượng bảo hộ.
• Ngược lại, cốt truyện cụ thể, kết cấu chi tiết, hệ thống nhân vật, trình tự diễn biến và cách triển khai nội dung chính là phần “sự thể hiện” được pháp luật bảo vệ – là cơ sở để xem xét khả năng vi phạm bản quyền.

Một ngộ nhận khá phổ biến là cho rằng, chỉ cần không sao chép câu chữ và tự mình lao động sáng tạo thì tác phẩm mới mặc nhiên được pháp luật bảo vệ như một tác phẩm độc lập. Trên thực tế, luật không phủ nhận giá trị lao động sáng tạo, nhưng cũng không trao quyền pháp lý chỉ dựa trên công sức đã bỏ ra.

Vì vậy, cần lưu ý: Pháp luật chỉ bảo hộ “đối tượng được thể hiện”, và nếu đối tượng đó vẫn là cốt truyện, cấu trúc và mạch nội dung của người khác, thì việc thay đổi hình thức diễn đạt – dù tinh tế đến đâu – cũng không đủ để làm thay đổi bản chất pháp lý của tác phẩm.

>>> Đăng ký Bản quyền Ý tưởng có được không?

Ranh giới hợp pháp – vi phạm bản quyền nằm ở đâu?

Câu trả lời không nằm ở việc tác phẩm mới “hay hơn” hay “sáng tạo hơn”, mà nằm ở quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả, được quy định tại Điều 20 Luật Sở hữu Trí tuệ.

a. Trường hợp có rủi ro vi phạm

Nếu tác phẩm gốc vẫn đang trong thời hạn bảo hộ (thông thường là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi mất), thì quyền làm tác phẩm phái sinh thuộc độc quyền của chủ sở hữu quyền. Việc tự ý chuyển thể, dù không sao chép câu chữ, vẫn có thể bị xem là hành vi xâm phạm nếu không có sự cho phép hợp pháp.

b. Trường hợp được xem là hợp pháp

Người sáng tạo có thể yên tâm trong các tình huống sau:

• Đã xin phép và được chủ sở hữu quyền tác giả đồng ý bằng văn bản.
• Tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ và thuộc về phạm vi công chúng (public domain).

Đây chính là chìa khóa để lý giải trường hợp của Nguyễn Du nếu soi chiếu dưới lăng kính luật hiện đại: Kim Vân Kiều Truyện ra đời từ thế kỷ XVII, và nếu áp dụng quy định hiện nay, tác phẩm đó đã rơi vào phạm vi công chúng từ rất lâu. Việc phóng tác vì thế là hoàn toàn hợp pháp.

Góc nhìn so sánh: “Fair Use” và tính chuyển đổi – vì sao khó áp dụng tại Việt Nam?

Góc nhìn so sánh: “Fair Use” và tính chuyển đổi – vì sao khó áp dụng tại Việt Nam?

Trong hệ thống pháp luật thông luật (đặc biệt là Hoa Kỳ), học thuyết “Sử dụng hợp lý” (Fair Use) cho phép một số trường hợp sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép, nếu đáp ứng các tiêu chí nhất định. Một yếu tố quan trọng trong đó là tính chuyển đổi – tức tác phẩm mới có tạo ra ý nghĩa, thông điệp hoặc giá trị thẩm mỹ khác biệt rõ rệt hay không. Đặc biệt, đối với những tác phẩm mang tính giễu nhại, phê bình hoặc châm biếm thường được hưởng sự ưu tiên cao hơn khi “chuyển đổi”.

Tuy nhiên, trong bối cảnh pháp luật Việt Nam – vốn thuộc hệ thống dân luật – cách tiếp cận này không được áp dụng một cách linh hoạt. Việc lập luận rằng “tác phẩm mới sáng tạo hơn” hay “mang giá trị nghệ thuật cao hơn” chỉ có ý nghĩa tham khảo gần như không đủ để loại trừ rủi ro pháp lý nếu thiếu sự cho phép của chủ sở hữu quyền.

Pháp luật Việt Nam tiếp cận rất trực tiếp từ hành vi: nếu chưa có sự đồng ý bằng văn bản của chủ sở hữu quyền khi tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ, mọi sự sáng tạo dựa trên cốt truyện cụ thể đều tiềm ẩn rủi ro vi phạm bản quyền. Điều này đòi hỏi người làm nội dung trên website và mạng xã hội cần có cái nhìn thực tế hơn, thay vì chỉ dựa vào cảm tính nghệ thuật.

Tự do sáng tác là quyền tinh thần của người viết, nhưng quyền khai thác và chuyển thể tác phẩm (tạo ra một tác phẩm phái sinh) lại là một câu chuyện pháp lý hoàn toàn khác.

Kết luận

Việc viết lại một tác phẩm dưới hình thức khác (từ văn xuôi sang thơ) là một lao động sáng tạo nghiêm túc và đáng trân trọng. Tuy nhiên, sáng tạo không tồn tại ngoài khuôn khổ pháp luật, đặc biệt trong bối cảnh ranh giới giữa sáng tạo hợp pháp và vi phạm bản quyền ngày càng được siết chặt.

Điều cần ghi nhớ là: Sáng tạo trên nền tảng của người khác luôn đi kèm nghĩa vụ tôn trọng quyền tác giả.

Nếu tác phẩm gốc còn thời hạn bảo hộ, con đường an toàn và hợp pháp duy nhất là xin phép chủ sở hữu quyền tác giả và thỏa thuận rõ ràng về phạm vi khai thác, quyền lợi liên quan, nhằm tránh mọi rủi ro vi phạm bản quyền. Ngược lại, trong trường hợp tác phẩm đã thuộc phạm vi công chúng, người sáng tạo hoàn toàn có quyền tự do khai thác, cải biên và phát triển; khi đó, việc tạo ra tác phẩm phái sinh không chỉ hợp pháp mà còn góp phần làm giàu thêm kho tàng sáng tạo – tài sản chung của nhân loại.