Luật Bản Quyền KSA 2026: Ngoại Lệ Cho Thuật Toán AI Và Xu Hướng Toàn Cầu

Ả Rập Xê Út (KSA) đang nổi lên như một “người chơi mới” trong nỗ lực cân bằng giữa bảo hộ quyền tác giả và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Theo đó, quốc gia này ban hành Luật Bản quyền mới, thiết lập một cơ chế ngoại lệ mang tính đột phá cho phép sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện trí tuệ nhân tạo mà không cần xin phép. Tuy nhiên, sự “mở cửa” này không đồng nghĩa với buông lỏng kiểm soát, khi đi kèm là hệ thống 5 rào cản pháp lý chặt chẽ nhằm duy trì sự tương thích với các chuẩn mực Sở hữu trí tuệ quốc tế.

Lối đi tắt của KSA trong cuộc đua Kỹ thuật số

Trong khi các quốc gia phương Tây đang sa lầy vào những cuộc chiến tranh tụng dân sự kéo dài hàng năm trời xoay quanh vấn đề quyền tác giả đối với dữ liệu huấn luyện AI, KSA lại lựa chọn một con đường hoàn toàn khác biệt: đi tắt đón đầu bằng công cụ lập pháp.[1]

Đầu năm 2026, Ả Rập Xê Út đã ban hành Luật Bản quyền mới, trong đó điểm nhấn mang tính đột phá toàn cầu nằm ở Điều 26. Điều khoản này chính thức thiết lập một cơ chế ngoại lệ, cho phép các cá nhân và tổ chức được quyền sao chép các tác phẩm nguyên bản nhằm mục đích phát triển các sản phẩm và thuật toán Trí tuệ nhân tạo (AI) mà không cần phải xin phép chủ sở hữu, đồng thời được miễn trừ hoàn toàn nghĩa vụ trả tiền thù lao.[2]

Quyết định này phản ánh khát vọng mãnh liệt của Ả Rập Xê Út nhằm biến quốc gia này thành trung tâm trọng điểm thu hút đầu tư công nghệ số, phục vụ trực tiếp cho Tầm nhìn 2030 (Vision 2030) về phát triển hạ tầng dữ liệu và đổi mới sáng tạo trong khu vực.

05 rào cản pháp lý trọng yếu đối với Dữ liệu huấn luyện AI

Tuy nhiên, để xoa dịu những lo ngại từ cộng đồng sáng tạo quốc tế và duy trì tính tương thích với các hiệp ước SHTT mà KSA là thành viên, cơ chế ngoại lệ này không phải là một đặc quyền vô điều kiện. Khoản 4 Điều 26 đã đặt ra 05 rào cản pháp lý vô cùng chặt chẽ đối với các nhà phát triển AI [2]:

• • Tính công khai: Tác phẩm được sử dụng làm dữ liệu huấn luyện phải là tác phẩm đã được công bố hợp pháp trước công chúng.

  • Sở hữu hợp pháp: Bản sao kỹ thuật số được sử dụng để trích xuất dữ liệu phải được sở hữu một cách hợp pháp.

  • Quy mô tối thiểu: Việc sao chép phải được giới hạn nghiêm ngặt ở mức độ tối thiểu, chỉ phục vụ đúng mục đích phát triển thuật toán.

  • Bảo vệ thị trường gốc: Hành vi sử dụng không được tạo ra xung đột với các hoạt động khai thác thương mại bình thường của tác phẩm gốc trên thị trường.

  • Chống thiệt hại bất hợp lý: Quá trình này tuyệt đối không được gây ra những thiệt hại bất hợp lý đối với lợi ích hợp pháp của các chủ thể nắm giữ quyền SHTT.

Xu hướng quốc tế: Sự phân hóa trong chiến lược bảo hộ

Khi đặt lên bàn cân đối chiếu, ngoại lệ cho thuật toán AI trong Luật Bản quyền 2026 của KSA phản ánh một cách tiếp cận tương đối cởi mở nhưng vẫn duy trì lằn ranh rõ ràng để bảo vệ quyền tác giả. Trên bình diện quốc tế, các nền tư pháp lớn đang thể hiện sự phân hóa sâu sắc trong việc giải quyết bài toán giữa bảo hộ bản quyền và thúc đẩy AI:

• • Tại Liên minh Châu Âu (EU): Chỉ thị Bản quyền trong thị trường kỹ thuật số thiết lập một cơ chế phân tầng rủi ro rõ rệt. Cụ thể, việc khai thác văn bản và dữ liệu (TDM) cho mục đích nghiên cứu khoa học được hưởng ngoại lệ tự do tuyệt đối (Điều 3). Tuy nhiên, đối với hoạt động khai thác dữ liệu mang tính thương mại hoặc mục đích chung, chủ thể quyền được trao đặc quyền bảo lưu (opt-out) thông qua các giao thức kỹ thuật nếu họ muốn duy trì quyền kiểm soát tác phẩm (Điều 4).[3] Đây là một cơ chế linh hoạt mà luật của KSA hiện chưa quy định tương đương.

  • Tại Hoa Kỳ: Môi trường pháp lý vẫn đang trong giai đoạn tranh luận và định hình thông qua án lệ. Các tòa án và cơ quan lập pháp đang phải đối mặt với hàng loạt vụ kiện tập thể quy mô lớn liên quan đến việc sử dụng trái phép dữ liệu có bản quyền để huấn luyện các mô hình AI ngôn ngữ lớn, buộc hệ thống tư pháp phải liên tục tái đánh giá ranh giới của học thuyết “Sử dụng hợp lý” (Fair Use).[4]

  • Tại Australia: Các cơ quan lập pháp từng đề xuất việc bổ sung cơ chế ngoại lệ khai thác văn bản và dữ liệu nhằm thúc đẩy năng suất AI. Tuy nhiên, trước làn sóng phản đối dữ dội từ giới sáng tạo nội dung, định hướng này đã bị đình chỉ và loại trừ khỏi hệ thống pháp luật hiện hành nhằm bảo vệ tuyệt đối lợi ích của tác giả.[5]

>>> Cuộc chiến Bản quyền: New York Times điều tra cách OpenAI huấn luyện ChatGPT

Khuyến nghị thực tiễn cho Doanh nghiệp Công nghệ Việt

Song song với việc mở cửa cơ chế dữ liệu cho AI, luật pháp KSA cũng gia tăng tính nghiêm khắc trong việc bảo vệ quyền nhân thân của tác giả. Các cơ quan thực thi, điển hình như Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Ả Rập Xê Út (SAIP), đã phát đi thông điệp cứng rắn về việc xử lý các hành vi lạm dụng AI để can thiệp, cắt xén hoặc phái sinh các tác phẩm nghệ thuật, phần mềm nguyên gốc mà không ghi nhận định danh tác giả, làm phương hại đến sự toàn vẹn của tác phẩm ban đầu.[6]

Sự phân định pháp lý rõ ràng này đặt ra một bài toán tuân thủ mang tính chiến lược. Đây không chỉ là rủi ro của riêng các tập đoàn đa quốc gia, mà đối với các Startup AI, công ty gia công phần mềm (Outsourcing) và doanh nghiệp công nghệ tại Việt Nam đang có tham vọng “Go Global” – đặc biệt là mục tiêu xuất khẩu sản phẩm số hoặc gọi vốn từ các quỹ đầu tư Trung Đông – hệ thống rào cản của KSA chính là vòng thẩm định pháp lý bắt buộc.

Để bước qua rào cản khắt khe từ các đối tác quốc tế, doanh nghiệp Việt cần chủ động rà soát lại toàn bộ hợp đồng lao động với kỹ sư, thỏa thuận cấp phép dữ liệu và chính sách dự án nội bộ. Cấu trúc pháp lý này phải làm rõ được định hướng sở hữu, đồng thời đảm bảo cam kết rằng: dù thuật toán AI được trao quyền “học” từ kho dữ liệu, nhưng kết quả đầu ra tuyệt đối không vi phạm lằn ranh quyền nhân thân của những nhà sáng tạo gốc.

Trong bối cảnh hành lang pháp lý toàn cầu về dữ liệu huấn luyện AI đang dịch chuyển từng ngày, việc chuẩn hóa tính hợp pháp của nguồn dữ liệu và thiết lập chiến lược bảo hộ lõi cho các thuật toán không chỉ là lá chắn rủi ro, mà còn là lợi thế cạnh tranh thương mại.

Nhằm hỗ trợ Quý doanh nghiệp tiếp cận một cấu trúc giao dịch an toàn và tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế, đội ngũ chuyên gia Sở hữu trí tuệ tại Monday VietNam luôn sẵn sàng cung cấp các giải pháp rà soát hợp đồng và đánh giá rủi ro chuyên sâu, phù hợp cho từng mô hình kinh doanh công nghệ đặc thù.

Nguồn thông tin tham khảo:

[1] World Intellectual Property Organization (WIPO), Generative AI and Intellectual Property: Global Legislative Landscape, 2025.

[2] Luật Bản quyền Vương quốc Ả Rập Xê Út (Sửa đổi, ban hành năm 2026), Điều 26, Khoản 4. Lưu trữ tại Công báo điện tử của Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Ả Rập Xê Út (SAIP).

[3] Liên minh Châu Âu (EU), Directive (EU) 2019/790 on copyright and related rights in the Digital Single Market (Chỉ thị DSM), Điều 3 & Điều 4 về Khai thác văn bản và dữ liệu (Text and Data Mining – TDM).

[4] The New York Times Co. v. OpenAI Inc. et al. (Hồ sơ tranh tụng tại Tòa án cấp hạt Hoa Kỳ, Quận Nam New York, Case No. 1:23-cv-11195).

[5] Bộ Tổng Chưởng lý Australia (Attorney-General’s Department), Nhóm Tham khảo về Bản quyền và Trí tuệ Nhân tạo (Copyright and Artificial Intelligence Reference Group – CAIRG).

[6] Cơ quan Sở hữu Trí tuệ Ả Rập Xê Út (SAIP), Thông cáo báo chí về việc tăng cường thực thi quyền nhân thân và xử lý vi phạm trên không gian mạng, Quý 1/2026.